Kek, kurabiye, poğaça, ekmek ve börek tariflerinde en sık kullanılan malzemelerden biri undur. Ancak unun bardakla ölçülmesi, su veya süt gibi sıvı malzemelerin ölçülmesinden daha farklıdır. Bunun temel nedeni, unun bardağın içerisine doldurulma şekline göre sıkışabilmesi ve aynı hacimde farklı ağırlıklara ulaşabilmesidir.
Standart Türk mutfak ölçülerinde 1 su bardağı çoğunlukla 200 ml kabul edilir. Dr. Oetker’in ölçü tablosunda da tariflerde kullanılan standart su bardağı 200 ml, çay bardağı ise 100 ml olarak gösterilmektedir.
Peki, 1 su bardağı un kaç gramdır?
200 ml kapasiteli standart bir su bardağı, un kaşıkla gevşek şekilde doldurulup üzeri düzeltildiğinde ortalama 100-110 gram un alır. Türk tariflerinde pratik dönüşüm yapılırken genellikle 1 su bardağı un 110 gram olarak kabul edilebilir.
Ancak un bardağa doğrudan daldırılarak alınır, bardak sallanır veya un bastırılırsa aynı bardağa 125-140 gram un sığabilir. Bu nedenle internette 1 su bardağı un için 100, 110, 120, 125 veya 140 gram gibi farklı cevaplarla karşılaşılması normaldir.
Standart 200 ml su bardağı ve silme ölçüm esas alındığında:
Bu değerler yaklaşık sonuçlardır. Kesin ölçüm gereken tariflerde mutfak terazisi kullanılması önerilir.
Standart Türk tariflerinde kullanılan 200 ml kapasiteli bir su bardağı, doğru yöntemle ölçüldüğünde yaklaşık 100-110 gram un alır. Tarif dönüşümlerinde kolaylık sağlamak için 1 su bardağı unun 110 gram kabul edilmesi yaygın ve pratik bir yaklaşımdır.
Bazı profesyonel tariflerde de 200 ml su bardağı için 110 gramlık un ölçüsü kullanılmaktadır. Örneğin çeşitli hamur işi tariflerinde 1 su bardağı un 110 gram, 3 su bardağı un ise 330 gram olarak belirtilmektedir.
Ancak un ölçüsünün sıvı malzemeler kadar kesin olmadığını bilmek gerekir. Bir su bardağı su, standart ölçüde doğrudan 200 ml olarak hesaplanabilir. Un ise tanecikli ve hava tutan bir malzemedir. Bardağın içerisindeki hava boşluklarının miktarı, unun ağırlığını değiştirir.
Un önceden karıştırılarak havalandırılır, kaşıkla bardağa aktarılır ve üzeri düzlenirse bardakta daha fazla hava boşluğu kalır. Bu yöntemle ölçülen un daha hafif olur. Bardak doğrudan un paketine daldırılırsa veya tezgâha vurularak unun sıkışması sağlanırsa aynı hacme daha fazla un sığar.
King Arthur Baking tarafından yapılan ölçümlerde, hacimle ölçülen bir cup unun doldurma yöntemine göre yaklaşık 120 gramdan 160 grama kadar çıkabildiği belirtilmektedir. Kaynak, unun havalandırılıp kaşıkla doldurulmasını ve üzerinin düzlenmesini önermektedir.
Burada yabancı tariflerde kullanılan “cup” ölçüsüyle Türk su bardağının aynı olmadığına dikkat edilmelidir. Amerikan tariflerinde 1 cup yaklaşık 240 ml, standart Türk tariflerinde kullanılan su bardağı ise çoğunlukla 200 ml’dir. Ülkeler arasında kullanılan cup ölçülerinin farklı olabileceği NIST tarafından da belirtilmektedir.
Bu nedenle yabancı bir kaynakta “1 cup flour equals 120 grams” ifadesini gördüğünüzde bu değeri doğrudan 200 ml’lik Türk su bardağına uygulamak doğru olmayabilir. Yaklaşık 240 ml’lik Amerikan cup ölçüsünde 120 gram gelen un, aynı dolum yöntemiyle 200 ml’lik bir bardakta yaklaşık 100 gram gelebilir.
Türk tariflerinde ise kullanılan unun türü, ölçüm şekli ve tarif sahibinin standardına bağlı olarak 1 su bardağı un çoğunlukla 100-110 gram aralığında gösterilir. Bazı ölçü tablolarında 125 veya 140 gram görülmesinin temel nedeni, daha büyük bardak kullanılması ya da unun sıkıştırılarak ölçülmesidir.
Üzeri düzlenmiş, yani silme doldurulmuş 200 ml su bardağı un yaklaşık 100-110 gramdır. Tariflerde aksi belirtilmedikçe bardak ölçülerinin silme olduğu kabul edilir.
Silme ölçü elde etmek için bardağın üzerinde biriken fazla un, düz bir bıçağın sırtı veya spatula yardımıyla alınmalıdır. Un bardağın üst kısmından tepeleme taşmamalıdır.
Tepeleme doldurulan 1 su bardağı un yaklaşık 125-140 gram gelebilir. Tepelemenin yüksekliği ve unun ne kadar sıkıştığı sonucu değiştireceği için bu değer kesin değildir.
Bir tarifte özellikle “tepeleme 1 su bardağı un” denilmiyorsa tepeleme ölçü kullanılmamalıdır. Gereğinden fazla un; kekin kuru, kurabiyenin sert, ekmeğin yoğun ve poğaçanın ağır olmasına neden olabilir.
Aşağıdaki tablo, 200 ml kapasiteli standart su bardağı ve 1 su bardağı un = 110 gram ölçüsü esas alınarak hazırlanmıştır.
| Su Bardağı Ölçüsü | Yaklaşık Un Miktarı |
| 1/8 su bardağı un | 14 gram |
| 1/4 su bardağı un | 28 gram |
| 1/3 su bardağı un | 37 gram |
| 1/2 su bardağı un | 55 gram |
| 2/3 su bardağı un | 73 gram |
| 3/4 su bardağı un | 83 gram |
| 1 su bardağı un | 110 gram |
| 1,5 su bardağı un | 165 gram |
| 2 su bardağı un | 220 gram |
| 2,5 su bardağı un | 275 gram |
| 3 su bardağı un | 330 gram |
| 3,5 su bardağı un | 385 gram |
| 4 su bardağı un | 440 gram |
| 4,5 su bardağı un | 495 gram |
| 5 su bardağı un | 550 gram |
| 6 su bardağı un | 660 gram |
| 7 su bardağı un | 770 gram |
| 8 su bardağı un | 880 gram |
| 9 su bardağı un | 990 gram |
| 10 su bardağı un | 1.100 gram |
Tablodaki değerler mutfakta pratik hesaplama yapmak için kullanılabilir. Fakat unun markası, öğütülme inceliği, nem oranı ve bardağa doldurulma şekli nedeniyle birkaç gramlık farklılıklar meydana gelebilir.
Yarım su bardağı un yaklaşık 55 gramdır. Hesaplama, 1 su bardağı unun 110 gram kabul edilmesiyle yapılır:
110 ÷ 2 = 55 gram
Un daha gevşek doldurulursa yarım bardak yaklaşık 50 gram, sıkıştırılarak doldurulursa 60-70 gram gelebilir.
Çeyrek su bardağı un yaklaşık 27,5-28 gramdır. Mutfakta pratik kullanım için 28 gram olarak yuvarlanabilir.
110 ÷ 4 = 27,5 gram
Terazisi bulunmayan kişiler çeyrek bardak ölçüsünü bardağın dörtte birini doldurarak elde edebilir. Hassas hamur işi tariflerinde ise tartım yapılması daha doğru olur.
Üç çeyrek su bardağı un yaklaşık 82,5-83 gramdır. Bu miktarı elde etmek için bir su bardağının dörtte biri boş bırakılabilir.
110 × 0,75 = 82,5 gram
Bir buçuk su bardağı un yaklaşık 165 gramdır. Bir tam bardak 110 gram, yarım bardak ise 55 gramdır.
110 + 55 = 165 gram
İki su bardağı un yaklaşık 220 gramdır. Nitekim bazı Türk tariflerinde 2 su bardağı un doğrudan 220 gram olarak verilmektedir.
Üç su bardağı un yaklaşık 330 gramdır. Bu değer 200 ml bardak kullanılan ve her bardağın silme doldurulduğu tarifler için uygundur. Bazı tariflerde 3 su bardağı unun 330 gram olarak belirtilmesi de bu dönüşümle uyumludur.
Dört su bardağı un yaklaşık 440 gramdır. Unun bardağa doğrudan daldırılması durumunda miktar 500 gramın üzerine çıkabilir. Bu nedenle dört veya daha fazla bardak un kullanılan ekmek ve hamur tariflerinde terazi kullanmak daha güvenilir sonuç verir.
Beş su bardağı un yaklaşık 550 gramdır. Ancak mayalı hamurlarda unun tamamı tek seferde eklenmemelidir. Yumurtanın büyüklüğü, kullanılan unun su kaldırma kapasitesi ve ortam koşulları hamurun ihtiyaç duyacağı un miktarını değiştirebilir.
Bir tarifte un miktarı gram olarak verildiğinde ancak mutfak terazisi bulunmadığında aşağıdaki tablo kullanılabilir. Hesaplamalar 1 su bardağı unun yaklaşık 110 gram olduğu kabul edilerek yapılmıştır.
| Gram Olarak Un | Yaklaşık Su Bardağı |
| 50 gram un | Yarım bardaktan biraz az |
| 100 gram un | 1 bardaktan biraz az |
| 110 gram un | 1 su bardağı |
| 125 gram un | 1 su bardağı + yaklaşık 2 yemek kaşığı |
| 150 gram un | Yaklaşık 1,35 su bardağı |
| 165 gram un | 1,5 su bardağı |
| 200 gram un | Yaklaşık 1,8 su bardağı |
| 220 gram un | 2 su bardağı |
| 250 gram un | Yaklaşık 2,25 su bardağı |
| 275 gram un | 2,5 su bardağı |
| 300 gram un | Yaklaşık 2,75 su bardağı |
| 330 gram un | 3 su bardağı |
| 400 gram un | Yaklaşık 3,6 su bardağı |
| 440 gram un | 4 su bardağı |
| 500 gram un | Yaklaşık 4,5 su bardağı |
| 550 gram un | 5 su bardağı |
| 750 gram un | Yaklaşık 6,8 su bardağı |
| 1 kilogram un | Yaklaşık 9 su bardağı |
100 gram un, 110 gramlık standart esas alındığında bir su bardağından biraz azdır. Bardağın yaklaşık yüzde 90’ının doldurulması gerekir.
Un çok gevşek ve havalandırılmış şekilde ölçülüyorsa 200 ml’lik bir bardak 100 gram un alabilir. Bu nedenle bazı tariflerde 100 gram un doğrudan 1 su bardağı olarak gösterilebilir.
250 gram un yaklaşık 2,25 su bardağıdır. Pratik ölçüm için 2 tam su bardağı ve yaklaşık çeyrek su bardağı kullanılabilir.
500 gram un yaklaşık 4,5 su bardağıdır. Bardak çok gevşek dolduruluyorsa miktar 5 bardağa yaklaşabilir. Büyük miktarlarda un kullanıldığında küçük ölçüm hataları birikeceği için mutfak terazisi tercih edilmelidir.
1 kilogram, yani 1.000 gram un yaklaşık 9 su bardağıdır.
1.000 ÷ 110 = 9,09 su bardağı
Bu değer pratik olarak 9 su bardağı şeklinde kullanılabilir. Ancak 1 kilogram gibi yüksek miktarlarda bardakla ölçüm yapmak yerine unun ambalaj ağırlığından veya mutfak terazisinden yararlanmak daha doğru olur.
Bir su bardağı unun farklı kaynaklarda farklı gram değerleriyle gösterilmesinin birkaç temel nedeni vardır. Bunların başında bardak hacmi gelir.
Türkiye’deki tariflerde su bardağı çoğunlukla 200 ml kabul edilirken Amerikan tariflerindeki cup ölçüsü yaklaşık 240 ml’dir. Bazı ülkelerde ise metrik cup 250 ml olarak kullanılır. Dolayısıyla aynı şekilde doldurulan 200 ml, 240 ml ve 250 ml bardakların içerisindeki un miktarı aynı olmaz. Mutfak ölçülerinin ülkeden ülkeye farklılık gösterebildiği NIST tarafından da vurgulanmaktadır.
İkinci önemli etken, bardağın nasıl doldurulduğudur. Un kabına veya paketine doğrudan daldırılan bardak, unu sıkıştırarak daha yüksek miktarda malzeme alır. Kaşıkla gevşek şekilde doldurulan bardakta ise daha fazla hava boşluğu bulunur.
King Arthur Baking’in karşılaştırmasına göre yanlış veya sıkıştırılmış hacim ölçümünde bir cup un 160 grama kadar çıkabilirken un havalandırılıp kaşıkla aktarılır ve üzeri düzlenirse yaklaşık 120 gram gelir.
Üçüncü etken unun türüdür. Buğday unu, tam buğday unu, ekmek unu, kek unu, badem unu, yulaf unu ve Hindistan cevizi unu aynı yoğunluğa sahip değildir. Bu nedenle aynı büyüklükteki bardakta farklı ağırlıklara ulaşırlar.
King Arthur Baking’in malzeme tablosunda Amerikan cup ölçüsüyle normal buğday unu ve ekmek unu 120 gram, tam buğday unu 113 gram, badem unu 96 gram, yulaf unu 92 gram ve Hindistan cevizi unu 128 gram olarak gösterilmektedir. Bu değerler 200 ml’lik Türk su bardağına doğrudan uygulanmamalı; un çeşitlerinin yoğunluklarının farklı olduğunu göstermek amacıyla değerlendirilmelidir.
Unun elenmesi de sonucu değiştirebilir. Elenen un havalanır ve aynı hacimde daha düşük ağırlıkta olabilir. Tariflerde kullanılan ifadenin sırası bu nedenle önemlidir:
Nem oranı da ağırlık üzerinde küçük farklılıklar oluşturabilir. Nemli ortamda bekleyen un daha fazla nem çekebilir ve kuru una göre biraz daha ağır gelebilir. Unun saklandığı kabın içerisinde zamanla sıkışması da bardak ölçümünü etkileyebilir.
Unu bardakla doğru ölçmek için bardağı un paketine daldırmak yerine kaşıkla doldurma yöntemi kullanılmalıdır. Bu yöntem, unun gereğinden fazla sıkışmasını engeller ve tariflerde daha tutarlı sonuç alınmasını sağlar.
İlk olarak un, paketinde veya saklama kabında bir kaşık yardımıyla hafifçe karıştırılmalıdır. Bu işlem unun havalanmasını ve sıkışmış kısımların çözülmesini sağlar.
Daha sonra un temiz ve kuru bir kaşıkla su bardağına aktarılmalıdır. Bardak sallanmamalı, tezgâha vurulmamalı ve un kaşıkla bastırılmamalıdır. Un, bardağın üzerinde hafifçe taşana kadar eklenebilir.
Son aşamada düz bir bıçak veya spatulanın sırtı bardağın üzerinden geçirilerek fazla un alınmalıdır. Böylece silme bir su bardağı ölçüsü elde edilir.
Doğru ölçüm adımları şu şekilde özetlenebilir:
Bu yöntem, King Arthur Baking tarafından önerilen havalandırma, kaşıkla doldurma ve üzerini düzleme tekniğiyle de uyumludur.
Özellikle makaron, ekler, kruvasan, ekmek, kurabiye ve pandispanya gibi hassas oranlara sahip tariflerde un mutlaka gramla ölçülmelidir. Bir bardakta oluşan 15-20 gramlık fark küçük görünse de tarifte 3 veya 4 bardak un kullanıldığında toplam fark 60-80 grama ulaşabilir.
Fazla un kullanılan kekler kuru ve yoğun olabilir. Kurabiyeler yayılmayabilir veya sertleşebilir. Mayalı hamurlar ise gereğinden sıkı hale gelerek yeterince kabarmayabilir. Az un kullanıldığında ise hamur fazla yapışkan, kek karışımı çok akışkan veya kurabiye hamuru şekil verilemeyecek kadar yumuşak olabilir.
Standart Türk tarif ölçüsünde 1 su bardağı 200 ml, 1 çay bardağı ise 100 ml olarak kabul edilir. Buna göre 1 çay bardağı, yarım su bardağına eşittir.
Bir su bardağı un 110 gram kabul edildiğinde:
Ancak evlerde kullanılan bütün çay bardakları 100 ml değildir. Bazı ince belli bardaklar 125 ml veya daha fazla sıvı alabilir. Tariflerde dönüşüm yapılırken kullanılan çay bardağının kapasitesi kontrol edilmelidir.
200 ml’lik standart su bardağı kaşıkla doldurulup üzeri düzeltildiğinde yaklaşık 100-110 gram un alır. Pratik tarif dönüşümlerinde 110 gram kullanılabilir.
200 ml su bardağı silme doldurulduğunda yaklaşık 110 gram un alır. Sıkıştırılmış ölçümde miktar 125-140 grama çıkabilir.
Yarım su bardağı un yaklaşık 55 gramdır.
Çeyrek su bardağı un yaklaşık 28 gramdır.
Bir buçuk su bardağı un yaklaşık 165 gramdır.
İki su bardağı un yaklaşık 220 gramdır.
İki buçuk su bardağı un yaklaşık 275 gramdır.
Üç su bardağı un yaklaşık 330 gramdır.
Dört su bardağı un yaklaşık 440 gramdır.
Beş su bardağı un yaklaşık 550 gramdır.
500 gram un yaklaşık 4,5 su bardağıdır.
1 kilogram un yaklaşık 9 su bardağıdır.
100 ml’lik standart çay bardağı yaklaşık 55 gram un alır.
Hayır. Un bardağa bastırılırsa gereğinden fazla un kullanılır. Un kaşıkla gevşek şekilde aktarılmalı ve üzeri düzlenmelidir.
“1 su bardağı un kaç gram?” sorusunun pratik yanıtı, standart 200 ml su bardağı için yaklaşık 110 gramdır. Buna göre yarım su bardağı 55 gram, çeyrek su bardağı 28 gram, 2 su bardağı 220 gram ve 3 su bardağı 330 gram un eder.
Ancak unun gram ağırlığı sabit değildir. Bardak büyüklüğü, unun türü, elenmiş olması ve doldurma yöntemi sonucu değiştirebilir. Un bardağa bastırılırsa veya bardak doğrudan un paketine daldırılırsa miktar 125-140 grama kadar çıkabilir.
En doğru sonuç için unun mutfak terazisiyle ölçülmesi gerekir. Terazi bulunmadığında un havalandırılmalı, bardağa kaşıkla aktarılmalı ve üzeri düz bir bıçak yardımıyla silinmelidir. Bu yöntem, tariflerdeki malzeme oranlarının korunmasına ve daha tutarlı sonuçlar elde edilmesine yardımcı olur.